Strona główna Recenzje Polski Ludowej historia rozumiejąca. Michał Przeperski, „Mieczysław F. Rakowski. Biografia polityczna”

Polski Ludowej historia rozumiejąca. Michał Przeperski, „Mieczysław F. Rakowski. Biografia polityczna” [recenzja]

Na półkach księgarskich i bibliotecznych znaleźć można liczne biografie postaci aktywnych w czasach Polski Ludowej, przede wszystkim ludzi kultury, a coraz częściej również polityków. Wydana w ostatnim czasie publikacja poświęcona Mieczysławowi F. Rakowskiemu zdecydowanie wyróżnia się na tym tle – to nowoczesna biografia ważnej (i ciekawej!) postaci przedstawionej na tle wielkich wydarzeń powojnia.

Tytuł: Mieczysław F. Rakowski. Biografia polityczna

Autor: Michał Przeperski

Wydawnictwo: Instytut Pamięci Narodowej

Rok wydania: 2021

Liczba stron: 432

Mieczysław Franciszek Rakowski znalazł jeden z najlepszych sposobów na trwałe zapisanie się w historii. Nie chodzi tu przy tym o jego życiorys, niezwykle zresztą bogaty – był w końcu redaktorem i kreatorem jednego z najważniejszych tygodników opinii w powojennych dziejach Polski, wicepremierem i głównym negocjatorem rządowym w czasie funkcjonowania legalnej „Solidarności”, szefem gabinetu, który miał uratować system komunistyczny w Polsce, a stał się katalizatorem transformacji, w końcu zaś ostatnim I sekretarzem KC PZPR wypowiadającym słynne słowa o „wyprowadzeniu sztandaru”. Słowem: istotną postacią dziejów Polski Ludowej.

Historyczna rola Rakowskiego jest jednak znacznie większa – był on bowiem osobą niezwykle źródłotwórczą. Jego dziełem życia okazały się dziesięciotomowe Dzienniki polityczne, obejmujące wydarzenia od schyłku lat 50. aż do rozwiązania PZPR w 1990 roku, a pisane z perspektywy obserwatora i uczestnika kluczowych wydarzeń i procesów. Trudno wyobrazić sobie pracę o historii politycznej PRL bez jakiegokolwiek przypisu do zapisków naczelnego „Polityki”, wiele ocen i charakterystyk badacze powtarzają też właśnie za ostatnim przywódcą partii komunistycznej. Biografia Rakowskiego już z tego jednego powodu staje się ważkim problemem naukowym.

Mieczysław F. Rakowski (wówczas wicemarszałek Sejmu) na widowni sali obrad w czasie Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokojowej Przyszłości Świata w Hotelu Victoria w Warszawie, 16 stycznia 1986 r. (fot. Włodzimierz Barchacz, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/44/0/-/34/107)

Zmierzył się z nią Michał Przeperski, który w 2018 roku obronił w Instytucie Historii PAN rozprawę doktorską będącą podstawą recenzowanej pracy. Badacz ten wykonał tytaniczną kwerendę źródłową, korzystając z różnorodnych zasobów archiwalnych, publikacji prasowych, kilkudziesięciu relacji osób znających Rakowskiego, w końcu zaś tego najważniejszego materiału – oryginału Dzienników politycznych przechowywanego wraz ze spuścizną MFR w Hoover Institution w kalifornijskim Stanford. Biograf dzięki skorzystaniu z tego ogromnego źródła mógł nie tylko opisać bardzo szczegółowo wzloty i upadki swojego bohatera, ale także udzielić odpowiedzi na pytanie, które zadawali sobie wszyscy historycy korzystający z zapisków ostatniego „pierwszego” – jaka jest skala edytorskich ingerencji Rakowskiego w publikację Dzienników, ile po latach skreślił, ile zaś dopisał, ukrywając swoje refleksje post factum w formie zapisków prowadzonych na bieżąco.

Przeperski prowadzi swoją narrację w sposób jak najbardziej klasyczny dla biografii – od narodzin głównego bohatera aż do śmierci. Zaznaczyć przy tym trzeba, że zgodnie z deklaracją z podtytułu pracy, autora interesuje wyłącznie publiczna strona życiorysu Rakowskiego – odniesienia do biografii intymnej są rzadkie i pełnią raczej rolę uzupełnienia kwestii politycznych. Kolejne etapy życia MFR to dorastanie na wielkopolsko-kujawskiej wsi, doświadczenie wojny, służba wojskowa, początek kariery partyjnej i związane z tym studia w Instytucie Nauk Społecznych, w końcu zaś kierowanie „Polityką” i budowanie pozycji politycznej. W czasach Gomułki i Gierka bohater książki jest postacią drugoplanową, w dekadzie Jaruzelskiego wchodzi do rządu, a u schyłku PRL jest jednym z przywódców tego państwa i jednocześnie jego grabarzem.

Nad narracją ściśle faktograficzną dominują co najmniej trzy główne wątki, które szczególnie interesują autora. Pierwszym (i kluczowym dla całości) jest problem awansu społecznego i dojrzewania Rakowskiego do pozycji, którą zajmie u szczytu kariery. Na naszych oczach chłopak z Kowalewka, oficer polityczny i stalinowski „młody gniewny” staje się intelektualistą i wytrawnym graczem politycznym. Drugą perspektywą jest światopogląd i idee, które bohater książki promuje – w końcu od początku lat 60. MFR ma opinię partyjnego „liberała”, który chce reformować system. Przeperski pokazuje istotę owego komunistycznego „liberalizmu” oraz wszystkie jego ograniczenia, zwłaszcza te, które pojawiły się wraz z dojściem „liberała” do realnej władzy. Ostatnim wątkiem jest PRL-owska polityka sama w sobie – autor pokazuje to, co sam Rakowski opisał w Dziennikach…, a więc kuchnię tego systemu: budowanie pozycji, układy patron-klient, style pracy I sekretarzy, koncepcje różnych frakcji i ekip mających wpływ na władzę.

Choć recenzowana publikacja wydana została nakładem Instytutu Pamięci Narodowej (w którego pionie naukowym Przeperski przez lata pracował), a więc instytucji mocno kojarzonej z narracją zdecydowanie antykomunistyczną i skupioną na opresji oraz walce z reżimem, w biografii Rakowskiego trudno znaleźć tego typu perspektywę. Autorowi bliższa jest metoda kojarzona niegdyś z serią „W Krainie PRL” wydawnictwa TRIO (tzw. „czerwonej serii”) i obecna w pracach licznych badaczy (nie tylko warszawskich) umiejscawiających swoje rozważania na styku historii politycznej i społecznej. Mowa tu o historii wyjaśniającej, zwracającej uwagę na dynamikę zmian systemu komunistycznego (zwłaszcza po Październiku 1956 roku) i uwikłanie w niego aktorów życia społecznego. Biograf Rakowskiego stara się zrozumieć swojego bohatera, i choć w jego opisie nie brakuje krytycyzmu i mocnych ocen, nie jest on lustratorem rozdającym etykiety zły-dobry. Ważną rolę w metodzie Przeperskiego odgrywa psychologia, nie prowadząca jednak do nadmiernego psychologizowania (kuszącym dla wielu biografów) – historyk widzi i podkreśla uwarunkowania osobowościowe, ale także społeczne, które pchały redaktora „Polityki” do takich czy innych działań.

Nie sposób nie wspomnieć też o warsztacie pisarskim autora biografii Rakowskiego. Recenzowana pozycja napisana jest w sposób żywy, bez zbędnych dłużyzn i z odpowiednią dramaturgią – co wydaje się niezwykle istotne zważywszy na to, że mówimy o publikacji w pełni naukowej. Przeperski dobrze wyważył objętość tekstu, który nie jest ani zbyt obszerny (a więc nużący dla odbiorcy), ani zbyt powierzchowny. Swój wywód prowadzi w sposób bardzo klarowny, bez zbędnego pustosłowia, ale też stylistycznego banału.

Jedyne zastrzeżenie dotyczące przystępności tekstu może budzić sposób rysowania tła biografii Rakowskiego – naukowy w istocie tekst jest pisany dla czytelnika posiadającego przynajmniej ogólną wiedzę na temat Polski Ludowej. Stąd, mówiąc chociażby o Październiku, Marcu czy tzw. „karnawale Solidarności”, autor nie zajmuje się opisywaniem tych, w istocie podręcznikowych, zagadnień. Warto na to zwrócić uwagę czytelników, którzy zachęceni pozytywną konkluzją niniejszej recenzji chcieliby sięgnąć po publikację bez chociaż podstawowej wiedzy o historii PRL.

***

Książkę Michała Przeperskiego pt. Mieczysław F. Rakowski. Biografia polityczna określić należy mianem wybitnej. Autor nie tylko wykonał ogromną pracę źródłową, zbierając różnorodne materiały i odtwarzając fakty, ale także przemyślał życiorys swojego bohatera, patrząc na niego w sposób naukowy – pogłębiony i rozumiejący. Co więcej, modelując dramaturgię narracyjną, potrafił przedstawić wywód interesujący zarówno dla ogólnie przygotowanego odbiorcy, jak i naukowca dobrze znającego epokę i poruszane w książce problemy. Jest to biografia ze wszech miar nowoczesna, dobrze osadzona w żywym nurcie badań nad dziejami PRL – w jakimś sensie będąc ich wizytówką pokazującą, że opis Polski Ludowej nie musi dotyczyć wyłącznie martyrologii lub tzw. „bareizmów”.

Historyk, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego. W 2019 r. obronił w IH PAN pracę doktorską pt. „Ludowe Wojsko Polskie jako instytucja polityki pamięci historycznej (1956–1981)”. Naukowo zajmuje się dziejami Sił Zbrojnych PRL. Interesuje go społeczno-polityczna historia wojska, tematyka propagandy oraz pamięci zbiorowej i jej kształtowania. Popularyzator historii, od kilkunastu lat związany z portalem Histmag.org (2014–2017 redaktor naczelny). Autor artykułów w czołowych czasopismach popularyzujących historię.

BRAK KOMENTARZY

Skomentuj. Jesteśmy ciekawi Twojej opinii! Cancel reply

Exit mobile version