Czeska Praga słynie z zamku na Hradczanach, mostu Karola czy ruchomego zegara na rynku Starego Miasta. Rzadziej pamięta się o okolicach Placu Karola (Karlovo Naměstí). A to właśnie tutaj ulokowano w XIV wieku miasto uznawane za jeden z najciekawszych projektów urbanistycznych średniowiecznej Europy.
Nowe Miasto, o którym mowa, zachowało swój pierwotny układ po dziś dzień i nie naruszyły go późniejsze procesy zagospodarowania tej przestrzeni. Założone przez Karola IV Luksemburskiego (król Czech w latach 1346–1378, cesarz rzymski od 1355 r.), było wyrazem jego ambicji stworzenia metropolii godnej siedziby cesarza.
Praga nową stolicą Cesarstwa
Karol IV Luksemburski to jeden z najbardziej znanych władców w historii naszych południowych sąsiadów. Zapisał się na kartach dziejów nie tylko jako skuteczny polityk, gospodarz i budowniczy, ale także pobożny fundator i kolekcjoner relikwii świętych. Był też pierwszym spośród czeskich królów, który sięgnął po koronę Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Na marginesie można też dodać, że w 2005 roku zyskał tytuł Największego z Czechów w ankiecie przeprowadzonej dla Czeskiej Telewizji. Jednym z licznych projektów Karola IV było uczynienie z Pragi głównej siedziby władcy Cesarstwa i temu właśnie miało zadośćuczynić między innymi założenie Nowego Miasta.
Nie można zapomnieć, że współczesna stolica Czech składa się z kilku połączonych w XVIII stuleciu dawnych miast. W epoce, w której powstawało Nowe Miasto, osobny status posiadały: Hradczany (jako siedziba czeskiego króla), Stare Miasto praskie, Mniejsze Miasto (Malá Strana), a obok tego także Wyszehrad (jako siedziba kapituły wyjęta spod zwierzchności biskupiej). Nowe Miasto ulokowano na terenie dawnych osiedli i targowisk zajmujących przestrzeń pomiędzy Wyszehradem a północnowschodnim krańcem Starego Miasta. Oficjalny akt lokacyjny pochodzi z 1348 roku.
Cesarzowi, co cesarskie, Bogu, co boskie
Założenie Nowego Miasta miało wymiar praktyczny: było inwestycją ekonomiczną, powstało także, aby zapewnić zaplecze logistyczne dla dworu cesarskiego. Mówi się, że był to największy plac budowy ówczesnej Europy; wyznaczono miejsca na trzy place targowe (najbardziej znanym z nich jest dziś plac Wacława – dawny targ konny – zwieńczony monumentalną budowlą Muzeum Narodowego), a układ miasta odpowiadał wymaganiom określonym przez Witruwiusza. Znajomość tych reguł na dworze Karola IV potwierdza fakt, że rękopis z odpisem dzieła rzymskiego architekta znaleziono w bibliotece praskiej kapituły. Skoro mowa jednak o epoce średniowiecza, nie można też pominąć symbolicznego wymiaru całego projektu – lokacja miasta była też odbiciem duchowych aspiracji pobożnego cesarza i jego rozumienia roli, jaką miał odegrać w dziejach Zbawienia.
Powstające założenie urbanistyczne było więc wyrazem dążenia Karola IV do stworzenia miasta idealnego, uniwersalnego, pełnego odniesień znaczeniowych. Praga miała zbliżać się do ideałów miast chrześcijańskich: Rzymu czy Nowego Jeruzalem, opisanego na kartach Apokalipsy św. Jana. Odnaleźć też można odwołania do Rawenny, Akwizgranu czy Mediolanu – innych ważnych ośrodków w historii Cesarstwa Rzymskiego. Wyrazem tego jest m.in. wybór wezwań (patrociniów) dla nowo zakładanych kościołów, gromadzenie relikwii świętych oraz zaproszenie nowych wspólnot zakonnych, nieznanych do tego momentu na ziemiach czeskich.
Nowe Jeruzalem
Wedle opinii niektórych historyków, najważniejsze świątynie budowane na zamówienie cesarza znalazły się w charakterystycznym układzie – jeśli połączyć je liniami, utworzą znak krzyża. Linię północ-południe miały wyznaczać kościoły św. Katarzyny i Zwiastowania NMP, z kolei belkę poprzeczną tworzyły kościoły Emauzy oraz Karola Wielkiego. W miejscu przecięcia się tych osi stoi kościół św. Apolinarego. Gdyby jeszcze przedłużyć linię poziomą, połączy się ona z katedrą śś. Piotra i Pawła na Wyszehradzie (miejscem znaczącym dla uroczystości państwowych, związanym z tradycją państwa Przemyślidów). Znak krzyża miał zapewniać miastu Boże błogosławieństwo i choć wśród badaczy znalazły się osoby sceptyczne wobec koncepcji intencjonalnego rozmieszczenia budowli w takim kluczu, interpretacja taka nadal jest często przywoływana. Wykorzystuje się ją zwłaszcza we wszelkich materiałach popularyzatorskich, ukazujących Karola IV jako osobę niezwykle religijną, mistyka, któremu nieobce były też zainteresowania z zakresu astrologii.
Kto choć raz wysiadał w Pradze z metra na stacji Karlovo Naměstí, będzie raczej sceptyczny, gdy usłyszy, że swojego rodzaju sercem tego urbanistycznego założenia miał być Targ Bydlęcy (noszący dziś nazwę Placu Karola). Obszerny plac, przecięty liniami tramwajowymi, z małym parkiem w centrum, raczej nie wywołuje zachwytu, w odróżnieniu od urokliwych skwerów Starego Miasta. To tutaj jednak, w centrum dawnego placu targowego, nakazał Karol postawić drewnianą wieżę o szczególnym przeznaczeniu. Było to miejsce, z którego w specjalnie zatwierdzone przez papieża święto narzędzi Męki Pańskiej (włóczni i gwoździ) pokazywano zgromadzonym tłumom największe świętości Cesarstwa – insygnia władzy i najważniejsze relikwie chrześcijańskie, sprowadzane na tę okoliczność z twierdzy Karlsztejn (czes. Karlštejn). Nawiasem mówiąc, zamek ten, jego architektura, wystrój i symboliczne znaczenie zdecydowanie zasługują na osobne i obszerne omówienie.
Karol IV był wytrwałym kolekcjonerem świętości, co z jednej strony było przejawem osobistej religijności władcy, ale z drugiej wynikało z przeświadczenia o wybitnej roli, jaką miał odegrać w dziejach świata. W końcu jako cesarz odpowiedzialny był za dobro nie tylko doczesne, ale i duchowe swoich poddanych. Relikwie miały moc ochrony państwa i zapewniały mu błogosławieństwo, a tymi szczególnie cennymi były insygnia cesarskie, które zawierały równocześnie fragmenty relikwii pasyjnych. Święto, w czasie którego je pokazywano, było uroczystością o wymiarze religijnym, ale z drugiej strony podkreślało też fakt szczególnego znaczenia Pragi jako nowej stolicy Cesarstwa.
Warto zaznaczyć, że w dobie przedhusyckiej święto wystawiania relikwii na targu Nowego Miasta gromadziło tysięczne rzesze wiernych (zachowały się znaki pielgrzymie wykonywane przy tej okazji). Przewidując taki rozmach, dokonano nawet nowego wyświęcenia rotundy Szczepana i poświęcenia jej Longinowi, który stał się w ten sposób patronem sąsiedniego cmentarza, na którym chowano pielgrzymów przybywających do Nowego Miasta. Później, już po śmierci Karola IV, w miejscu pierwotnej drewnianej wieży postawiono nieistniejącą już dziś kaplicę Bożego Ciała (Najświętszego ciała i krwi Pańskiej, NMP, śś. Feliksa i Adaukta), prawdopodobnie pomysł ten również powstał jeszcze za życia cesarza.
Uniwersum praskie – od Wielkich Moraw po Akwizgran
Spośród fundacji cesarskich na pierwszym miejscu wymienić trzeba klasztor benedyktynów obrządku słowiańskiego, zwany dziś „Emauzy”. Gotycki kompleks dość łatwo zlokalizować ze względu na charakterystyczne wieże dobudowane w latach 60. XX wieku (kościół doznał uszczerbku w trakcie II wojny światowej) i warto dziś odwiedzić ze względu na unikatowy cykl malowideł zachowanych w wirydarzu klasztornym. Poświęcenie kościoła śś. Hieronimowi, Cyrylowi i Metodemu, a także Wojciechowi i Prokopowi, miało przywoływać tradycję liturgii słowiańskiej, obecnej na ziemiach czeskich jeszcze w dobie Wielkich Moraw, czy później w klasztorze benedyktynów w Sázawie (chodzi o liturgię rzymską, jednak sprawowaną w języku słowiańskim). Rangę instytucji podkreśla fakt, że to tutaj przechowywano największe relikwie cesarskie, przywożone do Pragi w przeddzień święta ich uroczystej prezentacji.
Ewenementem jest także wezwanie kolejnego kościoła – poświęcenie go św. Karolowi Wielkiemu (drugi patronat: Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny). Niewątpliwie tytuł świątyni miał na celu odwołanie do wielkiego poprzednika na tronie Rzeszy, autora koncepcji odnowienia Cesarstwa Rzymskiego. Nie bez znaczenia było także to, że budowla powstała na planie ośmiokąta, czym nawiązywano do słynnej kaplicy w Akwizgranie, miejsca koronacji cesarskich. Także miejsce nie było przypadkowe – świątynię wzniesiono na wzgórzu, przez co stała się swojego rodzaju dominantą w krajobrazie miasta. Co więcej, cesarz wystarał się o relikwie swojego patrona dla osadzonych tu kanoników augustianów.
To wszystko jednoznacznie podkreślało znaczenie Pragi jako nowej stolicy Cesarstwa, w odwołaniu do najbardziej chwalebnych momentów z jego dziejów. Sprawa jest dodatkowo interesująca, bo status Karola Wielkiego jako świętego był w historii Kościoła kwestią dość kontrowersyjną – formalnie jego kult został zatwierdzony przez antypapieża – i kościoły jemu poświęcone należą do rzadkości.
Rzym, Rawenna lub Mediolan
Główna siedziba władcy Cesarstwa stawała się poniekąd nowym Rzymem. Skojarzeniu temu sprzyjały malownicze położenie Pragi na wzgórzach czy mała gęstość zaludnienia Nowego Miasta, budząca ponoć u przybyszów skojarzenia z inhabitato, czyli niezamieszkałą od starożytności częścią dawnej stolicy imperium. Oprócz tego Karol IV prowadził świadomą politykę kreowania odwołań do nadtybrzańskiego ośrodka władzy świeckiej i duchowej.
Jednym z takich nawiązań jest na przykład fundacja kościoła pod wezwaniem Matki Bożej Śnieżnej – imponującej swoimi rozmiarami świątyni zbudowanej być może jako wotum dziękczynne za koronację Karola na króla czeskiego. Jej patrocinium, rzadko do tej pory spotykane, wskazuje na jedną z głównych rzymskich bazylik – Santa Maria Maggiore, której powstanie wiąże się z legendą o cudownym opadzie śniegu w sierpniu. Przy świątyni pierwotnie osadzono karmelitów – nowy zakon na ziemiach czeskich – co wskazywać może na misyjne plany Karola. Nie można zapominać o jeszcze jednej historycznej konotacji – to w rzymskiej bazylice Santa Maria Maggiore, do której nawiązywała nowa fundacja, papież Hadrian II zatwierdził liturgię słowiańską na potrzeby misji Cyryla i Metodego.
Kolejna sakralna budowla powstała jako artystyczne i tytularne nawiązanie do kościoła San Apolinare Nuovo w Rawennie, kolejnej z dawnych siedzib cesarzy. Relikwie patrona, bezpośredniego ucznia św. Piotra, przywiózł Karol IV z pielgrzymki do Rzymu, którą odbył w 1355 roku. Wnętrze kościoła św. Apolinarego ozdobiono malowidłami świętych, które miały budzić skojarzenie z raweńskimi mozaikami ukazującymi zastępy męczenników zgodnie z porządkiem śpiewu ich imion w litanii.
Mediolańskie odniesienia to z kolei nieistniejący już dziś kościół św. Ambrożego z osadzoną tu wspólnotą benedyktynów sprawujących liturgię w rycie ambrozjańskim. Mediolan od IV wieku bywał siedzibą cesarzy rzymskich, a słynna bazylika była też miejscem koronacji Karola – właśnie tutaj założył na głowę żelazną koronę Lombardii. Niestety, dziś nie wiadomo, jak ta praska świątynia wyglądała, nie ma już po niej ani śladu.
Trochę prywaty
Z kolei następny kościół, pod wezwaniem św. Katarzyny, należy traktować jako wyraz prywatnego kultu Karola, który wierzył, że zawdzięczał tej męczenniczce ocalenie życia w bitwie pod San Felice. Od momentu tego pierwszego i bardzo znaczącego zwycięstwa militarnego, odniesionego w dzień wezwania liturgicznego Katarzyny, stała się ona dla cesarza osobistą patronką. Przy kościele powstał klasztor augustianek. Niestety, pierwotna budowla nie zachowała się do dziś, a stojąca w tym miejscu świątynia jest efektem przebudowy z epoki baroku.
Niedaleko Wyszehradu znajduje się wreszcie niepozorny kościółek Wniebowzięcia NMP (zwany czasem „Na trawniczku”), dziś pełniący funkcję cerkwi, który według legend został wybudowany w podzięce za uzdrowienie Karola z choroby. Cesarz miał złożyć ślub przed słynnym obrazem Zwiastowania w kościele serwitów we Florencji, że sprowadzi ten zakon do Czech, by bracia mogli poświęcić się tu szerzeniu kultu maryjnego.
***
Zwiedzając centrum Pragi, warto mieć w pamięci ów interesujący i przemyślany koncept Karola IV. Lokując imponujących rozmiarów Nowe Miasto i gromadząc w nim tak różnorodne instytucje, cesarz dążył do tego, by uczynić z Pragi miasto władcy całego ówczesnego chrześcijańskiego świata. Projekt ten z licznymi zachowanymi do dziś świątyniami, tajemnicami dotyczącymi ich początków i późniejszych dziejów, nadal pozostaje intrygujący. Niezwykłe losy Nowego Miasta są zresztą inspiracją nie tylko dla naukowców, ale i twórców popkultury, jak na przykład Miloša Urbana, który wśród zabytków tej części Pragi osadził fabułę powieści „Klątwa siedmiu kościołów”.
Bibliografia
- Documenta Pragensia, t. 4, Vydáno k 200. výročí spojení čtyř pražských měst v hlavní město Prahu, Archiv hl. m. Prahy, Praha
- Documenta Pragensia, t. 17, Nové Město pražské ve 14.–20. Století, Scriptorium, Praha
- Zdeněk Kalista, Karel IV. Jeho duchovní tvář, Nakladatelství Vyšehrad, Praha 2007.
- Kateřina Kubínová, Imitatio Romae. Karel IV. a Řím, Artefactum, Praha 2006.
- Jiří Kuthan, Praga sacra – k vizi posvátné Prahy císaře Karla IV, [w:] Tegoż, Splendor et Gloria Regni Bohemiae, Umělecké dílo jako projev vladařské reprezentace a státní identity, Halama, Praha 2008.
- Pařez J., Kláštery na Novém Městě pražském do husitských válek. Přispěvek k jejich historické geografii, [w:]: Klasztor w mieście średniowiecznym i nowożytnym. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej w Turawie w dniach 6-8 V 1999 r. przez Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiego i Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, red. Marek Derwich, Anna Pobóg-Lenartowicz, Pracownia Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych „Larhcor”–„Silesia”, Wrocław–Opole 2000.
- Vilém Lorenc, Nové Město pražské, Naklad. technické literatury, Praha 1973.
- Pavel Vlček, Petr Sommer P., Dušan Foltýn, Encyklopedie českých klášterů, Naklad. Libri, Praha 1997.
