Wymarzona przez dziewiętnastowieczne emancypantki rzeczywistość stawała się faktem: profesjonalne kształcenie dawało kobietom zawód, szansę na rozwijanie talentów i pasji w kontakcie ze szkolną młodzieżą oraz własne pieniądze. Możliwość głosowania i kandydowania w wyborach dawała wpływ na prawo i politykę, a dzięki temu moc współtworzenia państwa. Zatrudnianie w publicznych szkołach powszechnych obok siebie mężczyzn i kobiet gwarantowało równość.
Tymczasem w kontakcie z realiami ówczesnego systemu szkolnictwa i samych warunków egzystencji społeczeństwa polskiego oraz ówczesnej mentalności rzeczywistość tego zawodu wyglądała nieco inaczej. Stefania Podhorska-Okołów, nauczycielka, publicystka i pisarka, w 1927 roku na łamach „Bluszczu” pisała: Myślę o nauczycielkach ludowych, o tych szeregowcach oświaty, co prowadzą nierówną walkę z największym, najniebezpieczniejszym wrogiem naszego młodego państwa: z ciemnotą, o tych rekordzistkach bezimiennych cichej pracy, pomysłowości, oszczędności, którym nie dosyć jest codziennego ciężkiego obowiązku: co to umieją ze swej skromnej pensyjki uciułać trochę grosza na kupno wikliny dla kursów koszykarskich, stworzyć z paru gałganków i rolek bibułki kostjumy na przedstawienie amatorskie, a potem gnać pieszo kilkanaście kilometrów od stacji, żeby się na próbę nie spóźnić, albo 25 km. na rowerze, żeby się zobaczyć z panem inspektorem… Gdzie jest uznanie dla tych, nikomu nieznanych, wysiłków?! (z wprowadzenia).
Monika Piotrowska-Marchewa – ur. 1974, historyczka, wykładowczyni w Instytucie Historycznym UWr, autorka książki „Potrzebne państwu polskiemu: Nauczycielki w systemie publicznych szkół powszechnych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939)”. Zajmuje się dziejami warstw najuboższych oraz historią aktywności społecznej i pracy zawodowej kobiet w XIX i w I połowie XX wieku. Opublikowała monografię „Nędzarze i filantropi. Problem ubóstwa w polskiej opinii publicznej w latach 1815–1863” (2004) oraz liczne artykuły na temat dziejów inicjatyw filantropijnych, organizacji samopomocowych i zawodowych służby domowej i kobiet nauczycielek. Autorka materiałów edukacyjnych, w tym podręcznika do historii XIX wieku (ZPE, 2014), współautorka podręcznika akademickiego „Historia w przestrzeni publicznej” (2018) oraz popularnonaukowej „Ludowej historii kobiet” (2023).
(w ilustracji wykorzystano fragment zdjęcia przedstawiającego uczniów szkoły powszechnej w Czerwonym Krzyżu przed budynkiem szkolnym, 1933, zbiory Nardowego Archiwum Cyfrowego).
