Jan III Sobieski to pierwszy monarcha w dziejach Polski, który miał syna, ale ten nie został po jego śmierci władcą. Co sprawiło, że elektorzy złamali wielowiekową tradycję? Czy potomkowie Sobieskiego nie nadawali się na władców? A może to Marysieńka sabotowała własne dzieci?
Już wybór Jana Sobieskiego stanowił niezwykłe wydarzenie. Choć nie był pierwszym „Piastem”, czyli obranym na króla rodakiem, to został pierwszym władcą o zupełnie niedynastycznych korzeniach. Walezy i Batory wybrani zostali z myślą o tym, że poślubią infantkę Annę Jagiellonkę. Wazowie byli potomkami Zygmunta Starego. Nawet Wiśniowiecki był w męskiej linii potomkiem brata Jagiełły, a po kądzieli pochodził od Piastów mazowieckich.
Sobieski natomiast nie miał żadnych znanych królewskich przodków. Był prawnukiem hetmana Stanisława Żółkiewskiego, dziedzicem Żółkiewskich, Daniłowiczów i Sobieskich. Żaden z tych rodów nie należał do pierwszego garnituru polskiej szlachty, choć niewątpliwie kumulacja ich majątków w rękach Jana znacznie wzmacniała jego pozycję.
Jan Sobieski wyróżniał się jako człowiek bardzo oczytany, zdolny wódz i jeden z liderów opozycji przeciw Wiśniowieckiemu. Dzięki małżeństwu z wdową po Janie Sobiepanie Zamoyskim uzyskał też część bajecznego majątku tego rodu. Dla przeciętnego magnata Rzeczpospolitej Sobieski był jednak najwyżej człowiekiem równym stanem.
Jan został królem dzięki wiktorii chocimskiej i wprowadzeniu licznych podlegających mu oddziałów wojskowych do Warszawy. Obranie Jana na króla wywołało niezadowolenie wśród jego dotychczasowych wrogów i przysporzyło mu wielu nowych, chociażby z powodu zwykłej zazdrości.
Upragnione małżeństwo zarzewiem sporu
Sobiescy przez lata starali się wzmocnić pozycję ich najstarszego syna Jakuba. Ze względu na polski system polityczny królewicz nie mógł wykazać się ani w boju, ani w administracji. By pomóc mu w utrzymaniu królewskiego statusu, rodzice mogli jedynie zbierać pieniądze oraz szukać mu majętnej i wpływowej żony.
Kolejne lata przynosiły w tym drugim względzie same niepowodzenia. Małżeństwo z francuską księżniczką krwi zostało zablokowane przez Ludwika XIV, nie udały się swaty z potencjalnymi dziedziczkami Portugalii i Hiszpanii, arcybogata Ludwika Karolina Radziwiłł w ostatniej chwili poślubiła kogoś innego. W pewnym momencie francuscy przedstawiciele na polskim dworze nastawiali Jakuba przeciw ojcu, twierdząc, że polityka króla uniemożliwiała mariaż królewicza. Zostali wkrótce wydaleni z Warszawy, a Jan III zerwał stosunki z Wersalem.
Wreszcie udało się połączyć Jakuba z Jadwigą Amalią neuburską, siostrą cesarzowej, żony Leopolda I Habsburga. Choć księżniczka była niezbyt majętna, dawała mężowi wspaniałe koligacje i czyniła go naturalnym austriackim kandydatem do polskiego tronu. W czasie poróżnienia z francuskim dworem wydawało się to rozwiązaniem idealnym. Wkrótce jednak sytuacja znacznie się zmieniła…
Przyjaźń Sobieskich z ambasadorem Francji
Problem w tym, że małżeństwo Jakuba nieznacznie poprzedziło polityczny zwrot jego rodziców. Związany był on z przybyciem nad Wisłę w 1693 roku nowego posła Króla Słońce, Melchiora Polignaca, opata Bonportu. Młody i rzutki dyplomata-erudyta, obdarzony niezwykłym talentem krasomówczym, zrobił piorunujące wrażenie na parze królewskiej i szybko zaczął być przez nich traktowany jak przyjaciel. Pomógł w wynegocjowaniu małżeństwa Teresy Kunegundy Sobieskiej z elektorem bawarskim Maksymilianem Emanuelem i zapewnił sprzedaż przez Marysieńkę zboża królowi Francji, by mogła uzyskać pieniądze na posag dla córki.
Tak zarysował się rodzinny węzeł gordyjski. Jakub był przekonany, że w zdobyciu tronu pomoże mu szwagier-cesarz i nie przepadał za osobą Polignaca. Matka bezskutecznie przekonywała go, że Leopold w ostatecznym rozrachunku go opuści i poprze kogoś innego. Uważała, że syn powinien oprzeć się na królu Francji.
Polignac był częstym gościem na dworze i korzystał z tego, by snuć wizję nowej elekcji pod francuskimi auspicjami. Jakub jako związany z cesarzem był dla Ludwika XIV ciężki do przyjęcia, dlatego opat Bonportu przekonywał królową, że Francja poprze jednego z jej młodszych synów lub zięcia Wittelsbacha.
Rozłam w rodzinie
Gdy Jan III Sobieski zmarł 17 czerwca 1696 roku, realnie zarysowywał się rozłam w rodzinie. Nikt, a szczególnie Jakub, nie był pewny, kogo poprze owdowiała władczyni. Królewicz na co dzień nie miał z matką kontaktu, spędzał bowiem większość czasu w Oławie, otrzymanej od cesarza za kwoty posagowe.
Cieniem na wizerunku rodziny położyła się sprawa skarbca zmarłego króla. Znalazł się on pod pieczą królowej do czasu podziału majątku, ponieważ Jan III nie pozostawił testamentu. Jakub jednak – mimo sprzeciwów matki – siłą przejął pieniądze. Uczynił to niewątpliwie dlatego, że walka elekcyjna wymagała sporych nakładów finansowych, ale zmniejszył tym samym zasoby reszty rodziny i pokazywał brak zaufania do rodzicielki.
Konflikt w rodzinie był szeroko komentowany i podsycany. Lubomirscy i Sieniawscy deklarowali poparcie dla Jakuba pod warunkiem, że nie dopuści matki ani braci do żadnej władzy. Polignac zaś rozgłaszał, że Jakub planował otrucie ojca i młodszych braci.
Intryga ambasadora Francji
Ludwik XIV wiedział, że na dwie poprzednie elekcje wydał wiele i nie osadził na polskim tronie wybranego przez siebie kandydata. Liczył, że bogaci Sobiescy większość kosztów poniosą sami i dzięki współdziałaniu z nimi zyska nad Wisłą pożądanego króla po kosztach.
Tymczasem francuski ambasador jeszcze pod koniec życia Jana III zrozumiał, że wytyczne elekcyjne z Wersalu są nie do zrealizowania. Młodsi synowie króla byli wciąż nastolatkami, nie mieli szans z około dekadę starszym Jakubem. Elektor Bawarii zaś, skupiony na uzyskaniu dla pierworodnego syna dziedzicznego tronu Hiszpanii, polską sukcesją nie był zupełnie zainteresowany.
Polignac postanowił więc złamać instrukcję o współdziałaniu z królową i niewysuwaniu na kandydata Francuza. Postawił na księcia Conti, męża Kondeuszki, córki i wnuczki poprzednich francuskich pretendentów, której matka była siostrzenicą królowej Ludwiki Marii Gonzagi. Ludwik XIV dał się przekonać pod wpływem manipulacji posła. Ambasador zebrał wielu stronników – Lubomirskich, Czartoryskich i Bielińskich, a nawet dotychczas prosobieskiego interrexa, prymasa Michała Radziejowskiego.
Jedno wszak król Francji przewidział znacznie lepiej niż jego poseł – konieczność współpracy z Marysieńką. Królowa poczytała gest Polignaca za zdradę i poprzysięgła zemstę. Najpierw ostentacyjnie wtargnęła do jego siedziby, by zabrać swój portret. Potem robiła wszystko, aby storpedować jego plany. Rozpowszechniała informacje, że czeki ambasadora są bez pokrycia, a Wersal poinformowała o potężnych długach, jakie zaciągnął Melchior. Nawet gdy musiała na czas elekcji opuścić stolicę, przeniosła się do Gdańska, gdzie blokowała listy i pieniądze płynące do opata Bonportu, sabotując jego działalność podczas kampanii wyborczej.
Brudna kampania
Ustalone na sejmie konwokacyjnym wykluczenie „Piastów” i długie, prawie roczne bezkrólewie nie sprzyjały Sobieskim z powodów finansowych i coraz bardziej odległej pamięci o panowaniu Jana III. Pozbawionemu większych funduszy Polignacowi jednak też nie było to na rękę.
Wielomiesięczna rozgrywka między Sobieskim a Contim była brutalna. Kraj zalały ulotki obu rywali, w których poza zachwalaniem swojego kandydata wywlekano wszelkie przywary przeciwnika, nawet jeśli niewiele miały wspólnego z prawdą.
Znaczna część ciągnącej się do dziś negatywnej legendy Jakuba jako nienadającego się na króla wyrodnego syna, którego nienawidziła nawet własna matka, to pokłosie tamtej kampanii oszczerstw. Plotkowano, że Maria Kazimiera z całego serca popierała zięcia albo że zamierzała wykreować króla spoza rodziny, a następnie go poślubić.
Marysieńka jednak wbrew fałszywym językom pogodziła się z pierworodnym. Wysłała młodszych synów w zagraniczny wojaż, by pokazać Jakubowi, że nie są dla niego zagrożeniem. Zachęcała go też do dalszej walki w chwilach zniechęcenia.
Najnowsze badania nad rodem Sobieskich (w tym opublikowane w ostatnich latach listy z archiwum rodziny znajdującego się na terenie Białorusi) rzucają nowe światło nie tylko na elekcję 1697 roku, ale i na stosunki wewnątrz rodziny. Jak się zdaje, Marysieńka miała do najstarszego syna bardzo czułe podejście i mimo pewnych animozji między nimi w połowie lat 90. wspierała Jakuba i pisała listy do magnatów i monarchów z prośbami o poparcie go.
W przededniu sejmu elekcyjnego, poza najbliższą rodziną, Jakub wciąż miał poparcie cesarza oraz trzech z czterech hetmanów, dzięki czemu w razie rozdwojonej elekcji mógł liczyć na pomoc wojska.
Gdzie dwóch się bije…
15 maja 1697 roku zaczął się sejm elekcyjny. Pierwsze niepowodzenie Jakub zaliczył już podczas wyboru marszałka – zamiast poplecznika Sobieskich Stanisława Leszczyńskiego (przyszłego monarchy) wygrał stronnik francuski Jan Kazimierz Bieliński. W dodatku elektorzy tak długo nie mogli dojść do konsensusu w zakresie osoby marszałka, że z zaplanowanych na sześć tygodni obrad zostało tylko kilka dni na wybranie króla.
Właściwie już na tym etapie elektorzy stali przed beznadziejną perspektywą. Spolaryzowane strony były liczne i okopały się na swoich pozycjach, a nad krajem zawisło widmo rozdwojonej elekcji i wojny domowej.
I wtedy objawiła się alternatywa. Saski poseł Jakub Henryk Flemming w ostatniej chwili, oficjalnie dopiero 15 czerwca, zaproponował kandydaturę elektora Fryderyka Augusta Wettina jako kompromisową trzecią drogę, gwarantującą pokój i stabilizację. Znany z walk z Turkami Sas nie został oczerniony w czasie interregnum. Nowe ulotki wychwalały tylko jego zalety. Flemming nie ustawał w składaniu obietnic bez pokrycia i rozgłaszał, że jego pan porzucił herezję i przeszedł na katolicyzm. Wielu elektorów dało się przekonać, licząc na awanse związane z nowym rozdaniem politycznym. W dodatku saska gotówka płynęła do Warszawy, podczas gdy oponenci byli już spłukani, a cesarz wciąż nie wysyłał Sobieskiemu spodziewanego wsparcia finansowego.
Ciosem dla Jakuba stało się opowiedzenie posła cesarskiego Jana Filipa Lamberga, biskupa Passawy, po stronie Wettina. Flemming przekonał Lamberga, że Sas ma większe szanse na pokonanie Contiego niż Sobieski. Pozyskany też został hetman wielki koronny Stanisław Jabłonowski.
Ostateczny cios elekcyjny
25 czerwca 1697 roku królewicz Jakub oficjalnie zrezygnował z walki o tron, co wywołało niemal powszechne zaskoczenie. Zapewne uznał, że nie ma szans na wygraną bez wsparcia cesarza. Mimo to nazajutrz jego imię pojawiło się na polu elekcyjnym, a nawet obwołało go województwo krakowskie (choć bez Lubomirskich) oraz poznańskie, co zwykle stanowiło wstęp do zwycięskiej elekcji.
Kolejne województwa nie potrafiły wyłonić wspólnego kandydata. Krakowskie przeszło ostatecznie na stronę Sasa, a frakcje na polu elekcyjnym podzieliły się fizycznie na dwie grupy. Jawnie stronniczy Radziejowski postanowił zacząć zbierać deklaracje od grupy stronników Contiego. W trakcie zapadł zmierzch i prymas postanowił wbrew zwyczajowi dokończyć zliczanie nazajutrz.
Po bardzo krótkiej nocy, podczas której wbrew historycznym mitom elektorzy nie zostali przekupieni sutą ucztą przez Flemminga, interrex zebrał jeszcze część głosów, stwierdził wybór Francuza i bez dopełnienia wszystkich formalności ruszył do Warszawy. Na polu elekcyjnym pozostali zwolennicy Sasa, a 28 czerwca 1697 biskup kujawski Stanisław Kazimierz Dąmbski (do niedawna stronnik Sobieskich) ogłosił przed nimi Wettina zwycięzcą elekcji, bardziej nawet dbając o zwyczaje elekcyjne niż prymas.
Upadek rodu i kraju
W systemie politycznym wymagającym jednomyślności nie miało sensu liczenie, kto dostał więcej głosów – ważne było, kto postawi kraj przed faktem dokonanym. Zdeterminowany Fryderyk August, czekający w Tarnowskich Górach na wieści o wyniku elekcji, ruszył niezwłocznie do Polski i już we wrześniu koronował się na króla. Tymczasem Conti, niezainteresowany panowaniem, nie zdążył jeszcze wtedy wyruszyć z Francji. Miał stronników, dopóki nie okazało się, że nie pokryje finansowych obietnic Polignaca.
Rzeczpospolita uniknęła wojny domowej, ale wkrótce August II wplątał kraj w wyniszczającą wojnę północną, w której wyniku państwo znalazło się w orbicie wpływów Rosji. Późniejsza publicystyka często widziała w tych wydarzeniach boską karę za niewybranie Jakuba.
Z chwilą klęski elekcyjnej Sobiescy stali się osobami prywatnymi. Zachowali wprawdzie rangę książęcą i tytuły, ale nie miały one już żadnego praktycznego znaczenia. Jak pisał w liście do kuzyna Karola Stanisława Radziwiłła Jakub: „chyba jaki sen, że kiedykolwiek była korona w domu naszym”.
Po rozdwojonej elekcji padł jeszcze pomysł, by Conti i Wettin zrezygnowali z korony na rzecz kompromisowego Jakuba Sobieskiego. Bardziej realne wydawało się później otrzymanie korony z rąk podziwiającego Jana III króla Szwecji Karola XII, ale i tym razem śmiałe posunięcie Augusta II uniemożliwiło realizację tego planu. Jakub i Konstanty zostali porwani przez saskie wojska z terenu habsburskiego Śląska i byli trzymani pod kluczem, dopóki stanowili zagrożenie dla panowania Wettina.
***
Co zatem zaważyło na tym, że Jakub Sobieski nie został królem Polski? Wydaje się, że był to splot wymienionych w tekście czynników. Kluczowa zdaje się intryga Polignaca, która sprawiła, że Sobiescy przestali być jedynymi liczącymi się kandydatami. Następnie ostre wejście Sasa w ostatnim etapie rywalizacji odebrało królewiczowi sporo kluczowych zwolenników. Aż wreszcie Jakub, przeraziwszy się przegranej i ewentualnej wojny domowej, poddał się.
Bibliografia
- Anna Czarniecka, Listy królowej Marii Kazimiery jako element kampanii politycznej w okresie bezkrólewia (1696–1697), „Studia Wilanowskie”, nr XXIII, Warszawa 2016, s. 29–44.
- Kamila Grzymalska, Dzieci i dzieciństwo królów Polski epoki nowożytnej, Avalon, Kraków 2015.
- Zbigniew Hundert, Rola wojska w wygranej przez Sobieskiego elekcji w 1674 r., [w:] strona Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, [dostęp 19 sierpnia 2025], <https://skhep.wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/rola-wojska-w-wygranej-przez-sobieskiego-elekcji-w-1674-r>.
- Kamil Janicki, Damy srebrnego wieku. Królowe przepychu i upadku, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2022.
- Michał Komaszyński, Piękna królowa Maria Kazimiera d’Arquien-Sobieska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1995.
- Tenże, Teresa Kunegunda Sobieska, PIW, Warszawa 1982.
- Urszula Kosińska, Decydująca noc z 26 na 27 czerwca 1697 roku, czyli co przesądziło o wyborze Augusta II na tron polski, „Kwartalnik Historyczny”, t. 130, nr 1, Warszawa 2023, s. 5–50.
- Taż, W kręgu mitów, czyli o tym, co nie zadecydowało o wyborze Augusta II na tron polski w 1697 roku, „Kwartalnik Historyczny”, t. 129, nr 4, Warszawa 2022, s. 797–821.
- Anna Leyk, Edycja listów królowej Marii Kazimiery z Archiwum Sobieskich w Oławie, „Studia Wilanowskie”, nr XXV, Warszawa 2018, s.19–42.
- Anna Leyk, Jan Jerzy Sowa, Listy Marii Kazimiery z Archiwum Sobieskich w Oławie, t. 1: Listy do synów z lat 1696–1704, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2019.
- Edward Rudzki, Polskie królowe II. Żony królów elekcyjnych, Novum, Warszawa 1990.
- Aleksandra Skrzypietz, Francuskie zabiegi o koronę polską po śmierci Jan III Sobieskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2009.
- Taż, Jakub Sobieski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2015.
- Taż, Rozkwit i upadek rodu Sobieskich, Bellona, Warszawa 2014.
- Taż, Sejm konwokacyjny 1696 roku – pytania i wątpliwości, „Czasy Nowożytne”, nr 32, 2019, s. 103–126.
- Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Zielona Sowa, Kraków 2004.
