Kto może podejmować decyzje w sprawach publicznych? W różnych epokach wpływ na losy państw wywierały węższe lub szersze kręgi ludzi. Z czasem uznano jednak, że źródłem władzy są całe narody działające przez swoich reprezentantów. Miało to ważkie konsekwencje.
Jednym z trybów dających mniejszym lub większym grupom możliwość udziału w rządzeniu państwem, była i jest reprezentacja. Zapewnia ona pośrednią obecność tym, którzy nie mogą być obecni osobiście. Nie ma dostatecznie dużego placu ani gmachu publicznego umożliwiającego zwołanie wszystkich jednocześnie.
„Wszystkich” – nawet z wyjątkami. Jakieś wyjątki istniały bowiem od zawsze. Nie każdy przebywający na danym terenie może decydować o tym, w jakim kierunku zmierzać powinny wspólne sprawy. To z automatu wyklucza tych, którzy przebywają gdzieś tymczasowo. Na ogół pod uwagę nie brano (i nie bierze się) także dzieci. Przez wieki poza nawiasem wspólnoty politycznej stawiano także kobiety oraz wielu mężczyzn – źle urodzonych albo zarabiających zbyt mało. Słowem, gromadzić mogą się jedynie nieliczni – wybrani i/lub nominowani.
Reprezentacja stanowa
Skąd wzięła się koncepcja reprezentacji politycznej? I kto lub co właściwie może być reprezentowane? Bez wątpienia, dawniejsze koncepcje reprezentacji były znacznie bardziej restrykcyjne od współczesnych. W średniowieczu rycerstwo, które potem przechodziło w szlachtę, tworzyło swoje zgromadzenia stanowe. Tym, co dawało tytuł do reprezentowania innych, było więc posiadanie ziemi i płacenie podatków.
Rozmaite zgromadzenia szczebla lokalnego lub krajowego zbierały się po to, aby podejmować mniej lub bardziej kluczowe decyzje – często dotyczące wysokości i sposobu zbierania podatków. Na tym tle dochodziło do fundamentalnych sporów z monarchami. Stąd wyłonił się pogląd, popularny zwłaszcza w obrębie historiografii niemieckiej, że kluczowa oś sporu w okresie nowożytności przebiegała nie pomiędzy szlachtą a chłopami, tylko szlachtą a monarchami. Stawką zmagań miała być władza.
Reprezentowani byli także inni, np. duchowieństwo czy arystokracja, o ile chciała zachować odrębność od szlachty. Te odseparowane od siebie grupy – zwane stanami – pozostawały od siebie oddzielone na wielu poziomach. Różnił ich sposób wyboru, noszony strój, zajmowane miejsca w sali obrad. Wreszcie, głosowania odbywały się nie na plenum, ale w obrębie stanów. W innych miejscach, o mniej scentralizowanej strukturze, jak Niderlandy czy Szwajcaria, podejmowane decyzje były efektem konsensusu zawartego między przedstawicielami prowincji czy kantonów.
Między rewolucją…
Rewolucja francuska roku 1789 roku przyniosła zupełnie nową ideę reprezentacji politycznej – reprezentację narodową. Koncepcja ta silnie zdominowała europejski krajobraz na kilka dziesięcioleci. Przypieczętowała też losy reprezentacji stanowej, choć agonia tej ostatniej trwała kilka dziesięcioleci. Jeszcze w 1815 roku w Zjednoczonym Królestwie Niderlandów reprezentanci z południowych prowincji (terenów dzisiejszej Belgii) optowali za tym, by nowo tworzony parlament zachował podział na trzy stany – z uwzględnieniem stanu trzeciego (burżuazji) jako jednego z nich.
System stanowy w resztkowej formie utrzymywał się również w strukturze organizacyjnej części polskich zgromadzeń politycznych. Jego elementy były obecne w Sejmie Wielkiego Księstwa Poznańskiego aż do jego ostatniego posiedzenia w 1845 roku. I tutaj jednak przechodził on zasadnicze zmiany, np. poprzez włączenie chłopów (posiadających ziemię – początkowo jedynie Niemców) i mieszkańców miast. W 1843 r. deputowani na Sejm domagali się, by znieść wymóg „posiadłości gruntowej” od tych ostatnich. Autorzy propozycji wskazywali, że tego rodzaju regulacja wyłącza tych, którzy mimo „inteligencji i zdolności… nie posiadają własności gruntowej w ich interesie nie leżącej”. Było to świadectwo dokonujących się przemian gospodarczych – i dążenia do tego, by istniejące regulacje polityczne choć trochę za nimi nadążały.
…a restauracją
Popularność „reprezentacji narodowej” – jak wskazują analizy ilościowe na bazie dostępnych baz i korpusów źródłowych – wzrastała gwałtownie w chwilach historycznych przełomów. Można to uchwycić choćby dzięki narzędziu NGram Viewer. Tworzy ono zestawienia ilościowe wyszukiwanych słów-kluczy na podstawie dość losowego zbioru danych, zaczerpniętych w korpusu Książek Google. Ta losowość może być zaletą – wynik daje bowiem wgląd w zestaw przypadkowych tekstów i język przypadkowych autorów, a nie w starannie wyselekcjonowany zestaw źródeł jednego typu. NGram Viewer nie daje, niestety, możliwości generowania wyników w języku polskim, lecz dla interesującej mnie epoki miarodajna jest francuszczyzna. To nią posługiwały się elity polityczne Europy w XIX wieku.
Jak wynika z powyższego wykresu, jeden z momentów wzrostu popularności kategorii „reprezentacji narodowej” nastąpił w okolicach 1815 roku. Wówczas to swe obrady zakończył Kongres Wiedeński, a wynikające z jego postanowień akty prawne były wydawane i wprowadzane w życie przez kilka kolejnych lat.
To wtedy właśnie kategoria ta trafiła do języka prawnego – tworzonego przez tych, którzy chcieli ustanowić nowy porządek europejski po okresie chaosu rewolucji i wojen napoleońskich. Dość wspomnieć, że termin „reprezentacja narodowa” pojawia się w Akcie końcowym Kongresu Wiedeńskiego – w punkcie dotyczącym dalszych losów ziem polskich. Stanowi to paradoks. Zrodzona w ogniu rewolucji idea trafiła do języka tych, którzy – pod hasłami legitymizmu i restauracji – szukali sposobu na częściowe choćby ocalenie lub przywrócenie elementów ładu przedrewolucyjnego.
Reprezentacja na wieczne czasy
Monarchowie trzech państw zaborczych zobowiązali się wówczas do ustanowienia w podległych im częściach dawnej Rzeczypospolitej reprezentacji narodowej. Jak jednak wskazano, jej dokładny kształt zależeć miał od miejscowych uwarunkowań i woli samych monarchów. W zapis wmontowano więc furtkę prawną. Dla porządku dopowiem, że wszyscy trzej monarchowie panujący na terytoriach dawnej Rzeczypospolitej z tej furtki skorzystali. Stworzone przez nich instytucje nie były w istocie reprezentacjami narodowymi w sensie takim, jaki tej kategorii nadali rewolucjoniści we Francji i jak chcieliby ją rozumieć (proto)liberałowie tamtych czasów. Były to raczej prowincjonalne ciała reprezentacyjne, mające zapewniać łączność regionu z sercem monarchii.
Najbardziej do źródłowego sensu tego pojęcia zbliżył się car Aleksander I. Nadając Królestwu Polskiemu Konstytucję w listopadzie 1815 roku, umieścił w niej zapis: „Naród Polski mieć będzie wiecznymi czasy Reprezentację Narodową w Sejmie”. W istocie Królestwo zyskało liczne wolności polityczne, a ustanowiony cenzus wyborczy dopuszczał do głosowania większy odsetek populacji niż analogiczne regulacje istniejące równolegle we Francji czy w Zjednoczonym Królestwie Niderlandów. Szybko jednak normy prawne okazały się jedynie fasadą.
Posłowie i deputowani w Królestwie Polskim, krytykując narastający despotyzm władzy i wskazując na konieczność obrony konstytucyjnego porządku, odwoływali się właśnie do pojęcia reprezentacji narodowej. Obrona konstytucji stała się dla wielu kwestią honorową i powinnością moralną. Nawet, gdy groziły za to mniej lub bardziej dotkliwe konsekwencje, a podejmowane działania (np. składanie petycji) nie rodziły nadziei powodzenia – w dalszym ciągu sam protest przeciwko narastaniu despotyzmu i łamaniu konstytucji uchodził za kluczowe zobowiązanie „reprezentanta narodu”.
Oręż rewolucjonistów
Rok 1830 to kolejny moment, w którym reprezentacja narodowa staje się elektryzującym hasłem politycznym. Tym razem jednak nie zjawiła się ona w uroczystych proklamacjach przedstawicieli elit śniących o ustanowieniu trwałego ładu w monarchicznej Europie. Przeciwnie: stała się orężem rewolucjonistów. Zwłaszcza tych w Brukseli i Warszawie, którzy w czasie obu powstań narodowych poważyli się na wiele. Nie tylko proklamowali niepodległość swoich państw, ale również podjęli decyzję o detronizacji rządzących monarchów. To także świadectwo dokonującej się przemiany. Przez wieki suwerenność była ustanowiona jakby warstwowo, gdyż współdzieliły ją różne instancje władzy, na ogół niewchodzące sobie w drogę. Nowa koncepcja reprezentacji wykluczała jednak taką możliwość, o ile monarcha nie pochodził z woli narodu i nie był ograniczony przez system konstytucyjny.
Ostatnim epizodem tej historii okazał się rok 1848, który zaowocował falą rewolucji w Europie znaną jako „Wiosna Ludów”. Wówczas to, w różnych częściach kontynentu, rewolucjoniści tworzyli własne zgromadzenia reprezentacyjne i domagali się ustanowienia reprezentacji narodowej. Oznacza to, że poza następstwami roku 1815 i dziedzictwem Kongresu Wiedeńskiego, kategoria ta funkcjonowała przede wszystkim jako narzędzie podważania istniejącego ładu, a nie jego umacniania.
Jej ustanowienia domagali się na przykład rewolucjoniści w Galicji. W przesłanym ze Lwowa adresie do monarchy z kwietnia 1848 roku wzywano cesarza Franciszka I do zwołania Sejmu. Jak podkreślali autorzy adresu, „Główną i konieczną jego podstawą ma być reprezentacja narodu bez różnicy klas i wyznań”. Kolejno wyliczano, że w skład takiego Sejmu wchodzić mają duchowni, posiadacze ziemscy, włościanie, obywatele miast i inteligencja – nawet nieposiadająca własności. Najwyraźniej i tu dojrzało przekonanie, wyrażone kilka lat wcześniej przez Sejm poznański, że przynależność do elity miejskiej nie zawsze wiąże się z posiadaniem ziemi czy nieruchomości.
Naród w tym ujęciu oznaczał ogół, a organ reprezentacyjny umocowany konstytucyjnie zaświadczał o jego politycznym znaczeniu. Na ogół jednak nie wiązało się to z dążeniem do uczynienia takiego zgromadzenia głosem najniższych klas społecznych. Jak podkreślił w jednej ze swych wypowiedzi na forum brukselskiego parlamentu z 1832 roku Alexandre Gendebien, minister sprawiedliwości w roku 1831, reprezentacja narodowa to elita. Ale najlepsi mogą mówić także w imieniu pozbawionych głosu i pozycji.
Raz jeszcze, tego rodzaju polityczny horyzont został nakreślony przez rok 1789.
Stan trzeci i wielki naród
Dla pełnego zrozumienia ideowego podglebia tej formy reprezentacji, która przez dekady odgrywała ważną rolę w europejskim pejzażu politycznym, raz jeszcze wrócić trzeba nad Sekwanę. To właśnie tam dokonał się przełom. Autor pism politycznych, który jest niemal intuicyjnie kojarzony z rokiem 1789, Emmanuel Joseph Sieyès, powiązał ze sobą dwie wcześniej odseparowane koncepcje – narodu i reprezentacji – w swym wpływowym manifeście pod tytułem „Czym jest stan trzeci?”. Na ogół zwraca się uwagę na szokującą (dla ludzi tamtej epoki) odpowiedź, której udzielił Sieyès na tytułowe pytanie – wskazując, że stan ten dotąd był niczym, ale powinien być wszystkim. Równie ważne dla całościowego rozumienia jego wkładu intelektualnego jest powiązanie narodu i reprezentacji. Francuski teoretyk wskazał bowiem, że naród polityczny istnieje tylko wówczas, gdy jego wola znajduje wyraz w zgromadzeniu.
W pewnym sensie to zgromadzenie powoływało do istnienia naród nowego typu. Ten nowy naród znosił istniejące wcześniej bariery – lokalne przywileje i tożsamości miały rozpaść się w jego obrębie. Było to jedno z ideologicznych uzasadnień dla zniesienia feudalizmu. Pojawiła się również idea „la grande nation”, w którego obręb włączano frankofońskie terytoria niebędące w granicach Francji, takie jak Belgia.
Nowo sformowane zgromadzenie reprezentantów miało wyrażać interes narodu. Ta wielka ambicja znalazła odzwierciedlenie w jego nazwie (Stany Generalne ustąpiły miejsca Zgromadzeniu Narodowemu) oraz liczebności członków. Zasiadało w nim ponad tysiąc osób. Miało to skutki praktyczne: przy braku nagłośnienia i czasem również umiejętności oratorskich, niektóre wypowiedzi mogła usłyszeć jedynie wąska grupa osób znajdujących się najbliżej mówcy.
Reprezentacja małych narodów?
Koncepcję reprezentacji narodowej w różne części Europy próbował eksportować Napoleon. Z mieszanymi efektami. Nie wszędzie bowiem rama narodowa dawała się łatwo zastosować. W systemach zdecentralizowanych, gdzie lokalne lub prowincjonalne tożsamości przeważały, koncepcja narodu politycznego była nieintuicyjna. Strzelistym przykładem mogą być tutaj Niderlandy, w których w okresie nowożytnym wykształciły się lojalności o zasięgu obejmującym poszczególne prowincje. Tożsamość narodowa Holendrów miała się dopiero rozbudzić.
W Polsce koncepcja ta zakorzenia się na dobre po 1815 roku. Mimo to, śledzenie wypowiedzi reprezentantów, którzy używali tej frazy w swych argumentach w sposób konfrontacyjny wobec rządzących, nie zawsze jest łatwe. Protokoły obrad bywały cenzurowane po to, by koncepcje, postrzegane przez rządzących jako potencjalnie szkodliwe, nie rozchodziły się zbyt szeroko za ich pośrednictwem. Przykładem może być mowa jednego z liderów opozycji liberalnej w Królestwie Polskim, Wincentego Niemojowskiego, z 9 października 1820 roku. Oficjalny diariusz z obrad Sejmu warszawskiego przytacza ją w okrojonej formie, gdyż mówca określił „reprezentantów narodu” mianem „stróży konstytucji” i wzywał do obrony swobód politycznych.
Reprezentacja narodowa stanowiła więc zobowiązanie. Nawet jej osiągnięcie wymagało od członków zgromadzenia ciągłej czujności i gotowości do obrony tej zasady. Była ona bowiem narażona na nadużycia władzy. Zniekształcona, nie mogłaby już właściwie pełnić swych podstawowych funkcji, czyli być wyrazicielką woli ogółu i gwarantką swobód politycznych.
Zmierzch reprezentacji narodowej
Paradoks reprezentacji narodowej polegał na tym, że była to kategoria niezwykle pojemna, obejmująca bardzo różne porządki. Zrodzona z rewolucji, lecz przejęta przez obradujące w 1815 roku w Wiedniu monarchiczne elity Europy. Wtłoczona w porządek prawny, lecz z potencjałem do naciągania i, ostatecznie, wywracania tego porządku. Traktująca naród jako całość, ale zarazem kultywująca swoją elitarność.
Szybko okazało się, że reprezentacja narodowa nie jest tworem statycznym. Przeciwnie: rozrasta się, ekspanduje, domaga się władzy i widoczności. Dawniej reprezentant mówił za siebie lub za region, który go wybrał. Reprezentant narodu przemawia w imieniu ogółu, spójnej i politycznie istniejącej całości. Z tego ostatniego powodu, powstawanie partii politycznych i zanik wiary w istnienie jednolitej „woli narodu” odesłały tę koncepcję do lamusa. Nowoczesna polityka wytworzyła nowe podziały, wobec których „reprezentacja narodowa” była już bezradna.
Wybrana bibliografia
- Reinhard Bendix, Kings or people: Power and the mandate to rule, University of California Press, Berkeley 1980.
- Otto Brunner, Land und Herrschaft: Grundfragen der Territorialen Verfassungsgeschichte Österreichs im Mittelalte, Vierte, veränderte Auflage Wien-Wiesbaden, Rud. M. Rohrer Verlag, 1959.
- Markus J. Prutsch, Making Sense of Constitutional Monarchism in Post-Napoleonic France and Germany, Palgrave Macmillan, Basingstoke–Houndmills 2012).
- Samuel Hayat, José María Rosales, The Modernity of Political Representation, „Contributions to the History of Concepts” 15, No. 1 (2020), s. 69–75.
- Helena Więckowska, Opozycja liberalna w Królestwie Kongresowem 1815–1830, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa 1925.
- Ludwik Żychliński, Historya Sejmów Wielkiego Księstwa Poznańskiego do r. 1847, t. 1–2, Ludwik Merzbach, Poznań 1867.
